روانشناسی کودک به مطالعه عملکردهای شناختی و رفتاری، و رفتارهای خودآگاه و ناخودآگاه کودک و بررسی دقیق آنها گفته میشود. این رشته به والدین و کودکان کمک میکند تا با هم تعادل بهتری داشته باشند و به کودک کمک میکند تا با جهان پیرامون خود ارتباط مؤثری برقرار کند.
روانشناسانی که در حوزه روانشناسی کودک فعالیت میکنند، ریشه رفتارها و عکسالعملهای کودکان را مورد بررسی قرار میدهند. هدف روانشناسی کودک برطرف کردن و کاهش تنشهای کودک در مواجهه با مراحل مختلف رشد روانی اوست.
تعریف علم روانشناسی
روانشناسی علم مطالعه رفتار و فرآیندهای ذهنی است. به عبارت دیگر، این علم به مطالعه علمی رفتار میپردازد و فرآیندهای عینی و ذهنی را بررسی میکند.
روانشناسی در دو حوزه کودک-نوجوان و بزرگسال به کار گرفته میشود.
روانشناسی کودک یکی از شاخههای پر اهمیت روانشناسی به حساب میآید زیرا دوره کودکی مهمترین دوره زندگی هر فرد به شمار میرود و فرد تمام صفات اکتسابی و عادات خود را در این دوره به دست میآورد. این صفات پایه زندگی او را تشکیل میدهند که در بزرگسالی مورد استفاده قرار میگیرند. روانشناسی کودک به بررسی سیر تحولات رشد ذهنی از بدو تولد تا نوجوانی (مرحله گذرا) میپردازد که طی آن فرد به بزرگسالی پا میگذارد.
طبقهبندی دورههای کودکی از دیدگاه روانشناسی کودک
- دوره اول: از تولد تا سه سالگی
- دوره دوم: از ۳ سالگی تا ۷ سالگی
- دوره سوم: از ۷ سالگی تا بلوغ
مواردی از اهمیت روانشناسی کودک
برخلاف بزرگسالان، برای کودکان دشوار است که بتوانند از درد و رنج، احساسات و تجربههای خود سخن بگویند. بنابراین در این زمان است که اهمیت روانشناس کودک پررنگ میشود. همچنین با توجه به اینکه در دوران کودکی و نوجوانی شخصیت افراد شکل گرفته و تثبیت میشود، عدم توجه به مشکلات و اختلالات در این دوران میتواند خسارتها و صدمات جبرانناپذیری را در بزرگسالی به دنبال داشته باشد. استفاده از روانشناس کودک در همان سنین اولیه رشد، باعث افزایش تواناییهای فرد در مواجهه با مشکلات و سختیهای آینده زندگی میشود. علاوه بر این، کمک روانشناس در همان ابتدا و شروع برخی از مراحل زندگی کودک باعث عبور موفق کودک از بحرانها میشود. برخی از بحرانهای مهم شامل تولد فرزند جدید، طلاق والدین، فوت والدین، دوران بلوغ و… هستند. همچنین روانشناسان کودک میتوانند با آموزش مهارتهای زندگی و افزایش هوش هیجانی و تفکر نقاد به کودکان، آنها را در مواجهه با مسائل و مشکلات خود کارآمد و مقاوم کنند.
آموزش شیوههای درست فرزندپروری، رابطه، رفتار و تعامل مناسب و صحیح با فرزندان یکی دیگر از موضوعات مهم برای روانشناسان کودک است.
همچنین روانشناسان کودک میتوانند در ارزیابی و تشخیص، بهبود و کاهش مشکلات رفتاری اعم از مکیدن انگشت، ناخنجویدن، شب ادراری، ترس از تاریکی و تنها خوابیدن، و اختلالاتی رایج مانند بیشفعالی، توجه و تمرکز، انواع اضطرابها، اتیسم، نافرمانی و… به کودکان کمک کنند.
یکی از کارآمدترین روشهای ارزیابی در تشخیص مشکلات کودکان، استفاده از ۳ تست HTP، بندر گشتالت و ریون است. تست HTP یا همان نقاشی خانه، آدم و درخت، تستی فرافکن است که ما به وسیله آن به شناخت کلی از کودک دست پیدا میکنیم و میتوانیم رابطه کودک با والدینش را نیز بررسی کنیم. در این تست، هر شکل نماد خاصی دارد. H یا همان (House) نمادی از خانه، T یا همان (Tree) نمادی از پدر و P یا همان (Person) نمادی از فرد میباشد که روی کودکان ۳ سال به بالا قابل اجراست.
تست بندر گشتالت تستی است که ما به وسیله آن هوش کودک را ارزیابی میکنیم و بسیاری از اختلالات نیز با استفاده از این تست شناسایی میشوند. به طور کلی، تست HTP و تست بندر گشتالت مکمل یکدیگر هستند. تست بندر روی کودکان ۶ سال به بالا قابل اجراست.
تست ریون نیز برای ارزیابی هوش کودک قابل استفاده میباشد.
اختلالات کودک
- بیشفعالی
- اضطراب
- اتیسم
- مشکلات رفتاری
- اختلال یادگیری
- اختلالات ارتباطی
- اختلال وسواسی – اجباری
- اختلالات مرتبط با تروما و استرس
- اختلالات افسردگی و خودکشی
- اختلالات دو قطبی
- اختلال اسکیزوفرنی
- اختلالات خورد و خوراک در کودکان و نوجوانان
- اختلالات خواب – بیداری
- اختلال سلوک و نافرمانی/چالشگری
- اختلالات کمتوانی ذهنی
بیشفعالی
بیشفعالی نوعی اختلال عصبی-رشدی است که باعث نقص در عملکرد جسمانی نیز میشود. مهمترین شاخصه این اختلال عدم وجود توجه و تمرکز است که باعث میشود فرد برای انجام کارهایش دچار مشکل شود و به تمرکز بیشتری نیاز داشته باشد.
از علائم شایع و بارز آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- بیقراری
- ریسکپذیری
- نقص در توجه و تمرکز
- پرخاشگری (علائم ثانویه)
- بیش از حد صحبت کردن
- آرام ننشستن
علت و ریشه این اختلال همچنان مشخص نیست، ولی گمان میرود که به ژنتیک و محیط رشد فرد ارتباط داشته باشد.
این اختلال به سه زیرشاخه تقسیم میشود:
- ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder): فرد دچار نقص در توجه و تمرکز است و رفتارهای تکانشی زیادی دارد و در کنترل آن دچار مشکل میشود.
- ADD (Attention Deficit Disorder): افراد مبتلا به این اختلال (کمتوجهی) فعالیت زیادی ندارند، ولی در توجه و تمرکز دچار مشکلاند.
- Hyperactive: فرد نقص توجه و تمرکز ندارد، ولی قسمت تکانشی بسیار فعال است و بر روی عملکرد فرد تأثیر منفی میگذارد.
برای درمان بیشفعالی معمولاً از رفتار درمانی، دارو درمانی و درمانهای مکمل دیگر استفاده میشود.
اضطراب (Anxiety)
اضطراب یک احساس رنجآور و ناگهانی است که میتواند منبع مشخص یا نامشخصی داشته باشد و یا حتی منشا آن تجربه ناخوشایندی در گذشته باشد. اضطراب داشتن در شدت کم آن برای هر فردی امری طبیعی است که سبب ایجاد احتیاط و پرهیز از خطر در ما میشود. اما هنگامی که از کنترل فرد خارج شود و روند زندگی شخص را دچار اختلال کند، باید سراغ درمان آن رفت تا آسیب بیشتری متوجه ما نشود. نشانههای فیزیولوژیکی اضطراب اغلب با تغییر ضربان قلب، افزایش فشار خون و تعریق بیش از حد، تنگی نفس و… همراه است. در موارد حاد ممکن است فرد دچار حملات اضطرابی (Panic Attack) شود. زمانی که اضطراب از حد طبیعی خود خارج و تبدیل به اختلال اضطرابی میشود و در ریتم زندگی روزمره فرد خلل ایجاد میکند، باید با کمک گرفتن از متخصصان بالینی در صدد رفع آن برآمد.
اتیسم
اختلال اتیسم یک اختلال نورولوژیکی است که در سالهای اولیه رشد کودک خود را نشان میدهد و باعث میشود که فرد نتواند در زمینه رفتارهای اجتماعی و مهارتهای ارتباطی به درستی عمل کند. افرادی که دارای اختلال طیف اتیسم هستند، در برقراری ارتباط کلامی و غیرکلامی، مهارتهای شناختی و اجتماعی دارای مشکل هستند. ویژگی بارز افراد دارای اختلال اتیسم، تکبعدی بودن آنهاست. آنها توانایی انجام دادن و یاد گرفتن چند کار را به طور همزمان ندارند. همچنین اینگونه افراد علاقهای به برقراری تماس چشمی ندارند و در ایجاد پیوند عاطفی با دیگران به مشکل میخورند. برای درمان از بازیدرمانی، رفتار درمانی و آموزش غیرمستقیم مهارتها استفاده میشود.
مشکلات رفتاری
مشکلات رشدی جسمی-روانی: منظور از این اصطلاح آن دسته از مشکلاتی است که به صورت مستقیم روی جسم و سیستم عصبی تأثیر منفی میگذارند و باعث نقصهای عملکردی کودک و فرد میشوند. از انواع مشکلاتی که میتوان به آن اشاره کرد:
- کمشنوایی
- کمبینی
- اختلال در تلفظ کلمات
- نقص در هماهنگی حرکتی در دوران رشد
برای مثال، منظور از کمبینی این نیست که کودک جزو دسته کودکان نابینا قرار میگیرد، بلکه منظور آن است که نقص در بینایی باعث میشود کودک نیاز به دقت و تأمل بیشتری داشته باشد که این موضوع باعث عقبماندگیهایی در کارهای روزمره او میشود. همین امر در کمشنوایی نیز صدق میکند. کودکانی که دارای اختلال تلفظ در کلمات هستند، نمیتوانند کلمات را به طور صحیح و کامل بر زبان آورند که این موضوع جلوه بدی در اجتماع برای آنها ایجاد میکند. منظور از نقص در هماهنگی این است که کودک نمیتواند حرکات پیچیده و گاهی حرکات ظریف مانند نوشتن را به درستی انجام دهد.
تقویت رفتار
میتوان از طریق تقویت رفتار درست و مناسب کودک و اینکه جامعه انتظار چه رفتارهایی را از فرد دارد، و روابط بین فردی، این نقصها را تا حدودی برطرف کرد.
اختلال یادگیری
اختلال یادگیری یک اختلال عصبشناختی است. این اختلال در صورتی که تغییری در شیوه سیمکشی مغز یک فرد رخ دهد، ایجاد میشود. ناتوانی یادگیری ارتباطی با هوش و یا انگیزه کودک ندارد و کودکان دارای اختلال یادگیری نیز به اندازه بقیه باهوش هستند. تفاوت آنها با کودکان عادی در سیمکشی مغزشان میباشد که این تفاوت بر نحوه دریافت و پردازش اطلاعات آنها تأثیر میگذارد.
اختلالات ارتباطی
بعضی از کودکان هستند که درک بالایی از زبان دارند، اما توانایی استفاده از آن در مکالمات و برقراری روابط مشکل دارند. کودکانی که در سن پایینتر قرار دارند، این مشکل را دارند. اختلالات ارتباطی تأثیر زیادی بر چگونگی دریافت، ارسال و پردازش و درک مفاهیم و پیامها دارند. اختلالهای ارتباطی همچنین میتوانند مهارتهای گفتاری فرد را ضعیف کنند و بر توانایی فرد در شنیدن و درک پیامها تأثیرگذارند.
اختلال وسواسی – اجباری
اختلالات وسواسی اجباری زیرمجموعه اختلالات اضطرابی هستند که در کودکان به صورت ترس، افکار ناخواسته و اجبار به انجام اعمال تکراری نشان داده میشوند. این نوع اختلالات به دلیل مستمر و تکراری بودن، عملکرد روزانه کودک را تحتالشعاع قرار میدهند و تأثیرات نامطلوبی را در روند رشد کودک میگذارند.
اختلالات مرتبط با تروما و استرس
استرس حالت ناخوشایند روانی است که باعث ایجاد تنش در انسان میشود. تحمل این تنش برای فرد بسیار رنجآور و آزاردهنده است و فرد، بهخصوص کودک، توانایی مقابله با این تنش و کنترل آن را ندارد. اختلالات مرتبط با تروما و استرس رابطه نزدیکی با اختلال وسواسی اجباری و اختلال اضطراب دارند و برای تشخیص نیاز به دقت زیادی دارند.
اختلالات افسردگی و خودکشی
اختلال افسردگی در کودکان و نوجوانان بسیار شایع است و تأثیر زیادی بر رشد جسمی، روانی و اجتماعی کودک میگذارد. برای درمان آن باید شدت افسردگی و خودکشی بررسی شود و در رابطه با عوامل محیطی و اجتماعی اطلاعات زیادی کسب شود.
اختلالات دو قطبی
اختلال دو قطبی یکی از انواع بیماریهای روانی به شمار میرود و در کودکان اغلب با بیشفعالی اشتباه گرفته میشود. تغییرات احساسی و رفتارهای نابهنجار تا حدی در کودکان طبیعی است. هر کودکی ممکن است روزهای سختی را سپری کند، خشم داشته باشد، احساس سرخوردگی کند، کسالت داشته باشد، اما اگر این نشانهها در کودکان شدید باشند و روز به روز بیشتر شوند، مشکلاتی را ایجاد میکنند و نیازمند مداخله هستند.
اختلال اسکیزوفرنی
کودکانی که مبتلا به این اختلال هستند در درک واقعیت با مشکل مواجه میشوند و واقعیت را به صورت غیرطبیعی و نادرست تفسیر میکنند. علاوه بر آن، توهم، هذیان و آشفتگی فکری را نیز تجربه میکنند. اسکیزوفرنی در کودکان در سن زیر ۱۳ سال بروز پیدا کرده و زندگی کودک را تحتالشعاع خود قرار میدهد.
اختلالات خورد و خوراک در کودکان و نوجوانان
کودکان برای داشتن رشد مناسب به خوردن مواد غذایی سالم و کافی نیاز دارند. بسیاری از مواقع کودک با غذا نخوردن یا خوردن و سپس بالا آوردن، مشکلاتی را در روند رشد خود ایجاد میکند. اگر این حالت برای مدت زمان طولانی ادامه داشته باشد، کودک به شدت ضعیف شده و باید بستری شود تا از طریق سرم و لولهای در بینی مواد مغذی را به بدن خود برساند. هر فردی ممکن است به اختلال خوردن دچار شود. اینجاست که مشورت گرفتن از روانشناس و انتخاب راه درست میتواند ما را در حل مشکل یاری دهد.
اختلالات خواب – بیداری
کودکان هنگام محرومیت از خواب، توانایی کنترل روحیه و خلق خود را ندارند. محرومیت از خواب تأثیر زیادی بر رفتار و وضعیت ذهنی کودک میگذارد. بعضی اوقات علائم کمبود خواب میتواند مانند علائم اختلال کمبود توجه باشد، یعنی کودکی که دارای اختلال خواب – بیداری است، در تمرکز کردن با مشکل مواجه شود.
اختلال سلوک و نافرمانی/چالشگری
مجموعهای از مشکلات رفتاری و عاطفی که معمولاً در دوران کودکی و نوجوانی شروع میشوند، اختلال سلوک نامیده میشوند. کودکانی که به این اختلال مبتلا هستند، رفتارهایی شامل خشونت، دزدی، تقلب، خشونت از روی عمد با دیگران و بیرحمی با حیوانات دارند.
اختلالات کمتوانی ذهنی
کمتوانی ذهنی در افراد زیر ۱۸ سال آغاز میشود. افرادی که دارای این اختلال هستند توانایی انجام کارهایی که همسن و سالهایشان به خوبی انجام میدهند، ندارند. کودکی که هم در ضریب هوشی و هم در رفتارهای انطباقی دچار نقص باشد، معلول ذهنی و کودکی که فقط در یک مورد دچار نقص باشد، کمتوان ذهنی محسوب میشود.
آموزش مهارتهای زندگی
اصطلاح “مهارت زندگی” برای توصیف مهارتهایی استفاده میشود که برای بقا، خودکفایی و بهرهوری در زندگی روزمره ضروری هستند. فردی که این مهارتها را ندارد، کمتر قادر خواهد بود به طور مستقل عمل کند. کودکان نمیدانند چگونه کارهای اساسی مانند پختن شام یا درست کردن تخت خود را انجام دهند. همچنین مراقبت از خود از نظر عاطفی، اجتماعی و مالی برای آنها دشوار است.
برای کودکان، مهم است که یادگیری این مهارتهای مختلف زندگی را از کوچکترین سن ممکن آغاز کنند تا قبل از رسیدن به بزرگسالی زمان زیادی برای تمرین آنها داشته باشند. اما بیشتر بچهها تا وقتی که به دبیرستان نرسند، یاد نمیگیرند که چگونه موقعیتهای واقعی زندگی را مدیریت کنند. بدون تردید، والدین برای اینکه فرزندانشان در آینده به بزرگسالانی مستقل و توانمند تبدیل شوند، با چالشهای مختلفی روبرو هستند. یکی از مهمترین کارهایی که والدین در این زمینه میتوانند انجام دهند، آموزش خوب به کودکان است که پایه و اساس موفقیت در زندگی کودک را فراهم میکند.
وقتی اطمینان حاصل کنید که فرزندتان به خوبی مهارتهای زندگی را آموزش دیده است، آن وقت میتوانید بر روی موضوعات علمی مانند ریاضی، خواندن و نوشتن تمرکز کنید. فراتر از تحصیلات آکادمیک، یادگیری مهارتهای زندگی است که به کودکان کمک میکند تا برای چالشهای دوره بزرگسالی آماده شوند.
اخیراً مهارتهای زندگی به طور فزایندهای به نفع مهارتهای فنی مورد نیاز گوشیهای هوشمند، رایانهها و رسانههای اجتماعی در حال فراموش شدن هستند. این در حالی است که مهارتهای زندگی ابزار مورد نیاز کودک برای موفقیت در زندگی است. اینها مهارتهایی هستند که در مدرسه آموزش داده نمیشوند و لازم است والدین با انجام اصول فرزندپروری مناسب در موقعیتهای مختلف سعی کنند این مهارتها را در فرزندان خود پرورش دهند.
آموزش مهارتهای زندگی با روانشناسی کودک
آموزش مهارتهای زندگی به کودکان از اساسیترین موضوعاتی است که باید در تربیت فرزندانمان به آن اهمیت زیادی دهیم. آگاهی و آشنایی با مهارتهای زندگی که شامل مجموعهای از تواناییها مانند مدیریت کردن بحرانها، روش رویارویی با چالشهای زندگی، برقراری ارتباط با دیگران و… است، میتواند در شرایط زندگی هر یک از ما تأثیر زیادی داشته باشد. همه ما در زندگی ضعفهایی داریم که میتوانند محدودیتها و موانع بسیاری را در طول زندگی برای ما به وجود آورند.
این موضوع مهم را در نظر داشته باشید که کودکان از سنین پایین میتوانند بهخوبی و با روشهای درست با مهارتهای مهم زندگی آشنا شوند و با آموزش صحیح و یادگیری مستمر از همان سنین پایین بتوانند با موانع و چالشها روبرو شوند و از پس آنها برآیند. تا زندگی و آیندهای بهتر و با کیفیت مناسبی برای خود بسازند. پس نباید حتماً فراگیری این مهارتها را به بعد از سنین نوجوانی موکول کنیم.
ضرورت آموزش و یادگیری مهارتهای زندگی با روانشناسی کودک
امروزه اکثر والدین فقط به دنبال پیشرفت تواناییهای ذهنی و هوشی کودکشان (IQ) هستند، مانند پیشرفت تحصیلی و یادگیری دروسی چون ریاضی یا یادگیری زبانهای مختلف. اما مهم است به این نکته دقت کنند که ذهن کودک شما در همان سنین پایین برای یادگیری ظرفیت بسیار زیادی دارد. پس بهتر است در کنار تقویت ذهنی، به تقویت مهارتهای هوش هیجانی (EQ) فرزندانتان نیز توجه کنید. تقویت همزمان این دو هوش به کودک شما کمک میکند تا دوران جوانی و بزرگسالی بهتر و متعادلتری را تجربه کند و راحتتر بتواند مسیر پیشرفت و موفقیت را در تمام جنبههای زندگی کسب کند.
وقتی والدین مهارتهای کاربردی را به فرزندان خود آموزش میدهند، به آنها حل مسئله، تابآوری، استقلال و خودکارآمدی را یاد میدهند. به طور مثال، کودک یاد میگیرد به جای قرض کردن از دیگران، پولهایش را پسانداز کند. کودک در نتیجه با انجام دادن کارهای مستقل، احساس غرور کرده و به خودش افتخار میکند.
کلام آخر
روانشناسی کودک یکی از شاخههای مهم روانشناسی است زیرا کودکان توان بیان درد و رنج درونی خود را ندارند و آن را به شکل مشکلات رفتاری یا اختلالاتی همچون اضطراب بروز میدهند که تشخیص و مداخله بههنگام باعث پیشگیری از بسیاری از مشکلات جدیتر خواهد بود. علاوه بر آن، عدم آگاهی والدین و معلمین از علائم برخی از اختلالات شایع مانند بیشفعالی، اضطراب و اختلال یادگیری باعث برخورد نامناسب با این دسته از کودکان میشود. آموزش راههای درست فرزندپروری و تقویت مهارتهای زندگی کودکان برای عبور از بحرانها و مشکلات احتمالی، یکی دیگر از موارد مهم در مراجعه به روانشناس میباشد. و از آنجایی که علائم بسیاری از اختلالات شبیه به هم میباشند، برای درمان آنها بهتر است از درمانگر (روانشناس متخصص کودک و نوجوان) کمک گرفته شود.
برگرفته از کتاب مشکلات رفتاری کودک نوشته دکتر نیلوفر تحقیقی احمدی
