اضطراب در روانشناسی به طور گستردهای مورد بررسی قرار میگیرد، زیرا در بسیاری از ناهنجاریهای روانی نقش حیاتی ایفا میکند. به عبارت دیگر، اضطراب یک احساس ناخوشایند است که با مفهوم تهدید یا ناامنی همراه است و در افراد مختلف به شیوههای متفاوتی بروز میکند. به عنوان مثال، برخی بیماران مضطرب ممکن است علائم فیزیولوژیکی واضحی را نشان دهند بدون اینکه از حالات هیجانی خود شکایت کنند، در حالی که برخی دیگر به برانگیختگیهای هیجانی اشاره دارند.
اضطراب بخشی از زندگی هر انسان است و در صورت اعتدال، پاسخی سازشیافته تلقی میشود. به واقع میتوان گفت: “اگر اضطراب وجود نداشت، همه ما به خواب میرفتیم.” بنابراین، اضطراب میتواند انسان را به تلاش وادار کند و او را به سمت جلو حرکت دهد؛ همچنین، تمامی کشفیات علمی، هنری و ادبی بر اساس اضطراب شکل میگیرد. در غیاب اضطراب، ما با مشکلات و خطرات قابل توجهی مواجه خواهیم شد؛ زیرا وجود اضطراب است که باعث میشود در شرایط خطرناک، مانند رانندگی در جادههای لغزنده، احتیاط کنیم.
اضطراب یکی از مؤلفههای اصلی شخصیت را تشکیل میدهد و برخی از اضطرابهای دوران کودکی، نوجوانی و جوانی میتوانند بهنجار باشند و تأثیرات مثبتی بر فرآیند تحول فرد داشته باشند. این اضطرابها فرصتی را برای افراد فراهم میآورند تا مکانیزمهای سازشی خود را برای مواجهه با منابع تنشزا و اضطرابانگیز توسعه دهند. به عبارت دیگر، اضطراب در برخی مواقع میتواند سازندگی و خلاقیت را در فرد ایجاد کند و او را برانگیزد تا با مسئولیتهای مهمی مانند آماده شدن برای امتحان مواجه شود. با این حال، گاهی اوقات اضطراب به صورت مداوم و دائمی میشود و در این صورت، نه تنها نمیتوان آن را پاسخ سازشیافته دانست، بلکه باید آن را منبع شکست و ناتوانی در سازگاری تلقی کرد.
تشخیص اضطراب در کودکان و نوجوانان میتواند از طریق دو تست بندر و HTP انجام شود. در این دو تست، هنگامی که آزمودنی نقاشی را با رنگهای تند و پررنگ میکشد، این موضوع میتواند نشاندهنده اضطراب او باشد. در تست HTP، اگر آزمودنی مو را به صورت پررنگ بکشد، میتوان به وجود اضطراب و پرخاشگری در او پی برد.
منشأ اضطراب
در اکثر موارد، فرد مضطرب نمیداند که منشأ اضطراب او چیست؛ آیا ناشی از احساسات درونی است یا به موقعیتهای خارجی مربوط میشود. اضطراب و نگرانی به هم شباهت دارند، اما از دو جنبه با یکدیگر تفاوت دارند:
- نگرانی فقط به موقعیتهای خاص مربوط میشود، مانند امتحانات یا مشکلات مالی، در حالی که اضطراب یک حالت عاطفی تعمیمیافته است.
- نگرانی در مورد مشکلات عینی است، در حالی که اضطراب ناشی از مشکلات ذهنی است.
اضطراب نوعی نگرش و تشویش درونی است که منبع آن مشخص نیست. این نکته حائز اهمیت است که بدانیم اضطراب با ترس تفاوت دارد؛ زیرا در ترس، منشأ ناراحتی مشخص است، اما در اضطراب اینگونه نیست. اضطراب شامل احساس عدم اطمینان، درماندگی و برانگیختگی فیزیولوژیکی است و فرد از تنش، عصبی بودن و بیقراری شکایت دارد.
انواع اضطراب
- اضطراب جدایی
- اضطراب اجتماعی
- اضطراب محیطهای بسته
- اضطراب محیطهای آموزشی
- اختلال وحشتزدگی (فوبیا)
- اضطراب تعمیمیافته
اضطراب جدایی
اضطراب جدایی اختلالی است که فرد در آن ترس یا اضطراب بیش از حدی را هنگام جدا شدن از کسی که به او وابسته است، تجربه میکند. این ترس میتواند به صورتهای زیر بروز کند:
- پریشانی بیش از حد هنگام جدا شدن از والدین
- استرس و نگرانی بیش از حد به دلیل فکر کردن به اینکه والدین او هیچ وقت سراغش نمیآیند
علائم آن شامل سردرد، حالت تهوع و درد معده به دلیل فکر کردن به جدایی از والدین و پیشبینی آن میباشد. در بسیاری از موارد، اضطراب جدایی که در کودکان ایجاد میشود، به دوره ادیپ و الکترا مربوط میشود. برای مثال، مادری که به دلیل شغل خود از ۶ ماهگی کودک خود را به دست پرستار میسپارد، ممکن است باعث شود که کودک نتواند دوره ادیپ و الکترا را به درستی سپری کند و با والد همجنس خود رقابت کند.
اختلال اضطراب جدایی بدون درمان از بین نمیرود و در صورت عدم درمان میتواند به سایر اختلالات اضطرابی در بزرگسالی منجر شود.
اضطراب اجتماعی
اضطراب اجتماعی، که در گذشته فوبیای اجتماعی نامیده میشد، نوعی اختلال اضطراب است که فرد در موقعیتهای اجتماعی روزمره دچار اضطراب شدید میشود. این اختلال معمولاً از سنین نوجوانی (حدود ۱۳ سالگی) آغاز میشود و به دلیل روند افزایشی آن، مطالعات گستردهای بر روی آن در حال انجام است.
اختلال اضطراب اجتماعی (Social Anxiety Disorder) با ترس شدید از موقعیتهای اجتماعی مشخص میشود، به طوری که فرد ممکن است نگران باشد که توسط دیگران مورد قضاوت قرار گیرد. افراد مبتلا به این اختلال در صحبت کردن با دیگران، دیدار با افراد جدید و شرکت در مراسمات و اجتماعات مشکل دارند. آنها میدانند که این ترس منطقی نیست، اما از غلبه بر این احساس ناتوان هستند.
نشانههای جسمی اضطراب اجتماعی:
- عرق کردن زیاد
- سرخ شدن صورت
- لرزیدن
- تپش قلب
- سرگیجه
- حالت تهوع
اضطراب محیطهای بسته
اضطراب در فضای بسته یک نوع فوبیا به شمار میرود که در آن فرد از قرار گرفتن در فضای کوچک و محدود که توانایی فرار کردن از آن را ندارد، دچار ترس و اضطراب شدید میشود. به عبارت دیگر، وقتی فرد در مکانی کوچک و تنگ مانند آسانسور، اتاقی که پنجره ندارد یا حتی زمانی که لباس تنگ میپوشد، دچار اضطراب و حملات عصبی میشود. این نوع فوبیا یک اختلال اضطرابی است و در هنگام بروز آن، فرد ممکن است دچار حملات عصبی شامل تنگی نفس، اضطراب شدید، افزایش ضربان قلب و عرق کردن شود و احساس عدم امنیت و آسایش کند.
اضطراب محیطهای آموزشی
اضطراب محیطهای آموزشی به اختلالاتی اشاره دارد که در محل تحصیل مانند مدرسه یا آموزشگاه اتفاق میافتد. در این حالت، فرد ممکن است از رفتن به مدرسه امتناع کند یا نیاز داشته باشد که یکی از والدین در کنار او باشد، زیرا ترس از طرد شدگی در محیط آموزشی را دارد. این نوع اضطراب شباهتهایی با اختلال اضطراب جدایی دارد.
انواع اضطراب در محیطهای آموزشی:
- اضطراب تحصیلی
- اضطراب کلاسی
- اضطراب تکالیف کلاسی
- اضطراب امتحان
- اضطراب اجتماعی
- اضطراب جدایی
- ترس از مدرسه
اختلال وحشتزدگی (فوبیا)
بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5)، اختلال پانیک یا وحشتزدگی یکی از انواع اختلال اضطراب است که با حملههای وحشت شدید، به دفعات زیاد و غیرمنتظره مشخص میشود. در برخی موارد، این حملهها بدون دلیل مشخصی رخ میدهند.
اکثر افرادی که مبتلا به اختلال وحشتزدگی هستند، احساس میکنند که دچار حمله قلبی شدهاند یا در آستانه مرگ هستند. برخی از علائم این اختلال شامل:
- درد قفسه سینه
- سرگیجه
- احساس وحشت شدید که به طور ناگهانی و بدون هشدار رخ میدهد
- بیحسی دست و پا
- تپش قلب
- تنفس سریع و پیدرپی
- تعریق
- لرزیدن
- ضعف
اضطراب تعمیمیافته
اختلال اضطراب تعمیمیافته نوعی اختلال فراگیر است که در آن فرد به طور مداوم نسبت به رویدادهای آینده احساس نگرانی دارد و از آنها میترسد. این نگرانی دائماً در ذهن او وجود دارد و او توانایی کنار گذاشتن آن را ندارد. نگرانی او معمولاً ادامه مییابد زیرا راه حلی برای حل مشکلاتش پیدا نمیکند.
باید توجه داشت که همه مردم تا حدی نگران مسائل مختلف میشوند، اما افراد مبتلا به اختلال اضطراب تعمیمیافته نگران موضوعات مختلف و متعددی هستند و به همین دلیل است که از اصطلاح “تعمیمیافته” استفاده میشود.
برای افراد مبتلا به اضطراب تعمیمیافته، نگرانی حالت فلجکننده پیدا میکند. به عنوان مثال:
- فرد به طور دائم در رابطه با مسائل عمده زندگی مانند سلامت جسمی، مسائل مالی و شغلی و همچنین در مورد بسیاری از مسائل کوچک زندگی که برای سایر مردم نگرانکننده نیست، نگران است.
- فرد احساس میکند که نمیتواند جلوی نگرانی خود را بگیرد و کنترلی بر شروع یا پایان دورههای نگرانی خود ندارد.
سوالات متداول
چگونه اضطراب در کودکان تشخیص داده میشود؟
برخی از علامتهای عمومی اضطراب در کودکان شامل موارد زیر است:
- ترس و نگرانی بیش از حد که معمولاً به خانواده، مدرسه، همسالان یا فعالیتهای دیگر مربوط میشود.
- نگرانی قبل از رخ دادن اتفاق.
- اعتماد به نفس پایین.
- علائم جسمانی مثل دلدرد، سردرد، تغییر در اشتها، عدم تمرکز، دردهای عضلانی، خستگی و بیقراری.
- مشکل خواب و کابوس.
اضطراب جدایی در چه سنی بروز پیدا میکند؟
اضطراب جدایی معمولاً در سالهای پیشدبستانی ظاهر میشود. نشانههایی که باید از آنها آگاهی داشت عبارتند از:
- نگرانی یا پریشانی بیش از حد هنگام دوری یا فکر کردن در مورد دور بودن از والدین.
- امتناع از رفتن به مدرسه.
- ترس و نگرانی از خوابیدن در محلی به جز خانه.
- احساس ترس یا وحشت هنگام جدا شدن از والدین.
گاهی کودکان در شرایط خاصی صحبت نمیکنند. برای مثال، کودکی ممکن است آزادانه و اغلب در خانه صحبت کند اما وقتی در مدرسه است، صحبت نکند. این سکوت انتخابی نوعی دیگر از اضطراب است که معمولاً قبل از ۱۰ سالگی وجود دارد.
اضطراب جدایی در چه سنی اوج میگیرد و چه زمانی به پایان میرسد؟
اضطراب جدایی معمولاً بین ۱۰ تا ۱۸ ماهگی در بالاترین حالت خود است و معمولاً زمانی که کودک به سن ۳ سالگی میرسد، به پایان میرسد.
چرا کودکان از مدرسه رفتن میترسند؟
اکثر والدین به دنبال کاهش استرس کودکان، بهویژه در مدرسه هستند. دلایل زیادی وجود دارد که باعث ایجاد استرس و اضطراب نسبت به مدرسه رفتن در کودکان در هر سنی میشود. این دلایل شامل:
- ترس از معلمان.
- ترس از سرویس مدارس.
- ترس از زمان ناهار یا ترس از جا ماندن در مدرسه.
- ترس از پذیرفته نشدن توسط همکلاسیها.
اصلیترین نشانه استرس کودک، امتناع ورزی و تلاش برای نرفتن به مدرسه است. کنارهگیری، افت تحصیلی و بههمریختن خواب هم از دیگر نشانههای ترس از مدرسه رفتن و استرس در مدرسه هستند.
کلام آخر
اختلالات اضطرابی به خودی خود درمان نمیشوند و بهتر است برای درمان آنها از درمانگر (روانشناس متخصص کودک و نوجوان) کمک گرفته شود. درمان مناسب میتواند به کودکان کمک کند تا با اضطرابهای خود مقابله کنند و به بهبود کیفیت زندگی آنها منجر شود.
نویسندگان:
دکتر نیلوفر تحقیقی احمدی
محدثه حضرتی
