دستگاه تحریک دیداری-شنیداری (AVE)
دستگاه تحریک دیداری-شنیداری یکی از پیشرفتهترین ابزارهای پزشکی نوین است که بخش عمدهای از این تکنولوژی به تلاشهای ناسا (سازمان فضایی آمریکا) در سالهای اخیر مربوط میشود.
این دستگاه بهعنوان یک آینه برای مغز انسان عمل میکند. ما هر روز با نگاه به آینه، نقصها و اشکالات ظاهری خود را متوجه میشویم. به همین ترتیب، این دستگاه ما را نسبت به امواج مغزی و عملکردهای فیزیولوژیک خود آگاه میکند و این آگاهی به ما کمک میکند تا در راستای بهبود وضعیت خود اقدام نماییم. بنابراین، این دستگاه ابزاری است برای کنترل، تغییر و اصلاح امواج مغزی بهمنظور کاهش علائم بیماری و افزایش سطح سلامت جسمی و روانی.
در هر لحظه، امواج مغزی خاص و فرآیندهای فیزیولوژیک بیشماری در مغز ما در حال وقوع است، بدون آنکه ما از نحوه عملکرد آنها آگاهی داشته باشیم. این فرآیندها بهطور مداوم و بدون دخالت آگاهانه ما بر رفتار، افکار و وضعیت سلامت جسمی و روانی ما تأثیر میگذارند.
در شرایط طبیعی، هیچیک از ما نمیتوانیم اطلاعات دقیقی درباره نحوه عملکرد این واکنشهای غیرارادی و امواج مغزی داشته باشیم. آیا میدانید در حال حاضر امواج مغزی شما در چه وضعیتی قرار دارند؟ بهطور طبیعی، بدون استفاده از ابزارهای خاص، نمیتوانیم نسبت به واکنشهای فیزیولوژیک بدن خود آگاهی دقیقی داشته باشیم.
علاوه بر این، وجود هرگونه ناهنجاری در عملکرد طبیعی امواج مغزی و فرآیندهای زیستشناختی میتواند منجر به بروز علائم بیمارگونه شود. به عبارت دیگر، اختلال در عملکرد طبیعی این امواج میتواند بهعنوان نشانهای از وجود یک وضعیت بیمارگونه جسمانی یا روانی در نظر گرفته شود.
امواج مغزی
امواج مغزی انواع مختلفی دارند که هر یک نام قراردادی مخصوص به خود را دارند. بهطور کلی، هر موج مغزی دو ویژگی عمده دارد: فرکانس و دامنه.
فرکانس موج به معنای تعداد دور موج در هر ثانیه است. به عبارت دیگر، تعداد بالا و پایین شدنهای موج در هر ثانیه نشاندهنده فرکانس آن است که واحد آن هرتز (Hz) میباشد.
نکته: یکی از ویژگیهای مهم امواج مغزی، رابطه معکوس میان فرکانس و دامنه است. به این معنی که با افزایش فرکانس موج، انتظار میرود که دامنه کاهش یابد و برعکس. به عبارت دیگر، امواج مغزی با فرکانس بیشتر، دامنه کمتری دارند و امواجی که فرکانس کمتری دارند، در حالت طبیعی دامنه بلندتری خواهند داشت.
امواج مغزی بر اساس فرکانس به چند نوع تقسیمبندی میشوند که برای هر کدام نام قراردادی مشخص شده است. هر یک از امواج مغزی مسئول کنترل و اثرگذاری بر بخشی از عملکردهای ذهنی، هیجانی و رفتاری انسان هستند. شناسایی دقیق هر یک از امواج و ویژگیهای آنها یکی از مهمترین نکات در یادگیری و کاربرد دستگاه میباشد. در ادامه، توضیح مختصری از ویژگیهای هر یک از امواج مغزی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
ویژگیهای خاص امواج مغزی و ارتباط آن با رفتار
موج دلتا: (فرکانس 4 – 1 هرتز)
موج دلتا دارای کمترین محدوده فرکانس در مقایسه با سایر امواج مغزی است. بهطور کلی، موج دلتا در وضعیت خواب و ناهشیاری بیشتر مشاهده میشود. در نوزادان زیر 6 ماه، این موج غالب است و انتظار میرود که در شرایط طبیعی با افزایش سن از دامنه این موج کاسته شود. همچنین، موج دلتا در افرادی که علائم آسیب مغزی، ناتوانی در یادگیری، پلک زدن سریع، حرکات سریع چشم و مغز خوابآلود دارند، مشاهده میشود.
موج تتا: (فرکانس 8 – 4 هرتز)
موج تتا در خلاقیت، درک شهودی و حسی، تمرکز درونی و حافظه نقش مهمی دارد. در افراد مبتلا به اختلال بیش فعالی-کم توجهی، افزایش غیرطبیعی دامنه موج تتا منجر به زمان واکنش کند و ناتوانی در یادگیری میشود.
موج آلفا: (فرکانس 12 – 8 هرتز)
موج آلفا در شرایط هشیاری، آرامش درونی، آمادگی ذهنی و اندیشیدن عمیق در حالت بسته بودن چشمها دیده میشود. در افراد خیالباف، مبتلا به اختلال بیش فعالی-کم توجهی، اختلالات یادگیری، افسردگی، آسیبهای مغزی خاص و در صورت مصرف مواد و الکل، موج آلفای لوب پیشانی دامنه بزرگتری دارد. اما در افراد مبتلا به اختلالات اضطرابی و بیخوابی، موج آلفا در قسمت پسسری افزایش دامنه خواهد داشت.
موج SMR (Sensory Motor Rhythm): (فرکانس 15 – 12 هرتز)
این موج در حالتهای آرامش، تمرکز و بیحرکتی دامنه بیشتری دارد. موج SMR یکی از شاخصهای اصلی نشاندهنده میزان توجه و تمرکز در افراد است. در بیماران مبتلا به اختلال بیش فعالی-کم توجهی، معمولاً این موج دامنه کمتری نسبت به افراد معمولی دارد. در این بیماران، افزایش دامنه موج SMR منجر به کاهش حرکات و افزایش توجه و تمرکز میشود.
موج بتا: (فرکانس 15 – 22 هرتز)
این موج در فرآیند توجه و تمرکز، حافظه، تفکر، حفظ توجه و حل مسئله تأثیر زیادی دارد. افزایش دامنه بتا در اختلالات اضطرابی، وسواس، اختلالات خواب و دندانقروچه مشاهده میشود.
موج هایبتا: (فرکانس 22 – 35 هرتز)
افزایش دامنه این موج در حالتهای گوش به زنگی افراطی، اندیشناکی مداوم، پردازش شناختی سریع، زودرنجی و وسواس دیده میشود.
موج گاما: (فرکانس 35 – 42 هرتز)
موج گاما بالاترین فرکانس را در مقایسه با سایر امواج مغزی دارد و افزایش دامنه آن برای فرآیند یادگیری در ارتباط با مسائل پیچیده و چندوجهی ضرورت دارد.
نکته: با افزایش سن از کودکی به بزرگسالی، به تدریج دامنه موج تتا کاهش پیدا میکند و دامنه موج آلفا افزایش مییابد. اما در اواخر سالهای میانسالی و پیری، مجدداً افزایش دامنه موج تتا و کاهش دامنه موج آلفا مشاهده میشود. در افرادی که مبتلا به انواع اختلالات نورولوژیک هستند و همچنین در کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی-کم توجهی و اختلالات یادگیری، افزایش دامنه موج تتا و کاهش دامنه موج آلفا مشاهده میشود.
آیا این روش علمی است؟
باور کردن این روش درمانی ممکن است دشوار باشد، اما این تکنیک یکی از روشهای درمانی اثباتشده در مجامع معتبر علمی دنیا است که شمار زیادی از بیماریها بدین ترتیب تحت درمان قرار میگیرند. مغز انسان از میلیونها سلول عصبی تشکیل شده که ارتباطات تنگاتنگی با یکدیگر دارند و با هم تبادل الکتریکی و شیمیایی انجام میدهند. علم نوروفیدبک بر اساس تغییرات الکتریکی مغز پایهگذاری شده است. بدین ترتیب، تبادلات الکتریکی بین سلولها ایجاد میدانهای الکتریکی میکند که توسط دستگاه الکتروآنسفالوگرافی ثبت میشود.
در برخی از بیماریهای مربوط به سیستم عصبی، بهطور موضعی و در یک ناحیه خاص از قشر مغز، فعالیت الکتریکی مغز تغییر پیدا میکند که ممکن است کم یا زیاد شود. برای مثال، در بچههایی که دچار بیش فعالی یا ADHD هستند، در نواحی فرونتال مغز، امواج بتا با فرکانس بالای 14 هرتز کمتر شده و در عوض، امواج آهسته تتا با فرکانس 4-8 هرتز بیشتر میشود.
با این روش درمانی، بیمار یاد میگیرد که چگونه فعالیت الکتریکی ناحیهای از مغز که دچار اختلال شده را اصلاح کند و آن را به حالت طبیعی درآورد. چون چگونگی کار را طی چند جلسه یاد میگیرد، هرگز آن را فراموش نخواهد کرد و در مقایسه با درمان دارویی، بهبودی برای مدت طولانیتری ادامه خواهد داشت. شاید بیمار تا آخر عمر از بیماری درمانشده توسط این روش رهایی یابد.
این روش درمانی توسط اداره غذا و داروی آمریکا (معتبرترین سازمان جهانی پزشکی) جهت درمان اضطراب، استرس، افسردگی، بیش فعالی-کم توجهی و اختلالات خواب مورد تأیید قرار گرفته است.
عوارض جانبی این روش چیست؟
این روش عوارض جانبی دارو درمانی را ندارد و اثرات درمانی پایدارتری نیز دارد. این درمان فعالیتهای کل مغز را کنترل کرده و بهبودی پایدار بیماری را شامل میشود.
بهترین درمانهای توصیهشده در کودکان بیشفعال و کمتوجه
آکادمی پزشکان متخصص روانپزشکی اطفال آمریکا در سال 2012، درمانهای رفتاری، آموزش به والدین، درمانهای دارویی، آموزشهای مهارتهای اجتماعی، آموزشهای ویژه گفتاری و نوشتاری و درمان با دستگاه تحریک دیداری-شنیداری را توصیه کرده است.
مزیتهای این درمان در مقایسه با درمان دارویی
- پایداری اثرات: دارو درمانی را میتوان به اصلاح نمره چشم با عینک مقایسه کرد. تا زمانی که عینک بر روی چشم است، دید خوب است، ولی به محض اینکه عینک از روی چشم برداشته میشود، بیمار از نظر بینایی به وضعیت قبل از درمان بازمیگردد. به عبارت دیگر، دارو درمانی تنها علائم را موقتی از بین میبرد، در حالی که این درمان پایدارتر است.
- عدم عوارض جانبی: این درمان عوارض جانبی و اثرات سوء بسیاری از داروها را ندارد.
- تنظیم کل فعالیت مغز: این درمان میتواند به تنظیم فعالیتهای مغز کمک کند.
لیست بیماریهای قابل درمان با دستگاه تحریک دیداری-شنیداری
- بیش فعالی کودکان و بزرگسالان (ADHD و ADD)
- اضطراب
- اختلالات خواب
- اختلال در یادگیری
- افسردگی
- استرس
فهرست کاربردهای دستگاه تحریک دیداری-شنیداری
- بیشفعالی/کمبود توجه (ADHD): بیش از هر زمان دیگری، برای درمان ADHD از این دستگاه استفاده شده است. 80-85% کودکان مبتلا به ADHD از این طریق درمان بهبودی کامل مییابند.
- اضطراب (Anxiety): بسیاری از متخصصان، بهکارگیری این دستگاه به منظور درمان اضطراب را یکی از عمدهترین موارد میدانند. اکثر آنها معتقدند اضطراب یکی از اولین مواردی بود که به این درمان پاسخ داد. نتایج پژوهشی نشان میدهد که حدود 80-90% از بیماران اضطرابی با این روش بهبود یافتهاند.
- ناتوانی یادگیری: ناتوانی یادگیری (Learning Disability) در سنین دبستان شایع است. در درمان اختلالات، این دستگاه تحول بزرگی ایجاد کرده است.
- اختلالات خواب: اولین تغییراتی که مراجعین عموماً بعد از شروع درمان با این دستگاه مشاهده میکنند، تغییر و تنظیم خوابشان است. بنابراین میتوان از این روش در درمان اختلالات خواب نیز استفاده کرد.
- افسردگی: در مورد بیماران مبتلا به افسردگی اساسی که هیچ درمانی برای آنها کارساز نبوده، دستگاه تحریک دیداری-شنیداری در اغلب موارد بهبوددهنده بوده است.
سوالات متداول
فاصله بین جلسات باید چقدر باشد؟
بسته به نوع مشکل مراجع، حداقل دو تا سه جلسه در هفته توصیه میشود. مستمر بودن جلسات نقش اساسی در روند بهبودی و بالا بردن توجه و تمرکز مراجع خواهد داشت.
پس از چند جلسه اثرات درمان ظاهر میشود؟
ممکن است در چند جلسه اول، مراجع متوجه هیچ تغییری نشود، اما پس از گذشت 10 جلسه، روند رو به مثبت بهطور محسوس در مراجع دیده میشود.
چند جلسه لازم است؟
برای هر کسی فرق میکند. ممکن است خیلی زود یاد بگیریم امواج مغزمان را تنظیم کنیم یا خیلی دیر. برای اختلالی مثل پرتحرکی و کمبود تمرکز، سی تا چهل جلسه توصیه شده است که بهتر است 2 تا 3 جلسه در هفته انجام شود.
آیا محدودیت سنی دارد؟
از سن پنج سالگی میتوان به راحتی درمان را شروع کرد. بزرگسالان با هر سنی میتوانند از این دستگاه استفاده کنند.
نتیجهگیری
با استفاده از دستگاه تحریک دیداری، میتوان اختلالاتی مانند اضطراب، افسردگی، بیش فعالی، نقص توجه، اختلالات خواب، اختلال یادگیری، اختلال پس از سانحه و دردهای مزمن را درمان نمود. درمان به کمک این دستگاه مکمل درمان اصلی این اختلالات میباشد.
نویسنده: دکتر نیلوفر تحقیقی احمدی
